Pêşîlêgirtina Penceşêra Kolonal û Rektûmê

Agahiyên Giştî Derbarê Kansera Kolon û Rektûmê

Penceşêra kolorektal nexweşiyeke ku tê de şaneyên xerab (penceşêr) di tevnên kolon an jî rektûmê de çêdibin.
Kolon beşek ji sîstema helandinê ya laş e. Sîstema helandinê xurekan (vîtamîn, mîneral, karbohîdrat, rûn, proteîn û av) ji xwarinan derdixe û pêvajo dike û alîkariya derxistina madeyên bermayî ji laş dike. Sîstema helandinê ji dev, qirik, ezofagus, mîde û rûviyên zirav û stûr pêk tê. Kolon (rûviya stûr) beşa yekem a rûviya stûr e û bi qasî 5 lingan dirêj e. Bi hev re, rektûm û kanala anal beşa dawîn a rûviya stûr pêk tînin û 6 heta 8 înç dirêj in. Kanala anal li anusê (vebûna rûviya stûr ber bi derveyî laş) diqede.

Pêşîlêgirtina Penceşêra Kolonal û Rektûmê

Ji faktorên rîskê dûrketin û zêdekirina faktorên parastinê dibe ku ji bo pêşîgirtina li penceşêrê bibe alîkar.
Dûrketina ji faktorên rîska penceşêrê dikare ji bo pêşîgirtina li hin cureyên penceşêrê bibe alîkar. Faktorên rîskê cixarekêşandin, zêde giranî û nebûna werzîşê ya têr in. Zêdekirina faktorên parastinê yên wekî devjêberdana cixarekêşanê û werzîşkirin jî dikare ji bo pêşîgirtina li hin cureyên penceşêrê bibe alîkar. Bi bijîşk an pisporek tenduristiyê yê din re bipeyivin ka hûn çawa dikarin rîska penceşêrê kêm bikin.

Faktorên rîskê yên jêrîn rîska kansera kolorektal zêde dikin:

1. Temen

Rîska kansera kolorektal piştî 50 salî zêde dibe. Piraniya rewşên kansera kolorektal piştî 50 salî têne teşhîskirin.

2. Dîroka malbatî ya penceşêra kolon û rektûmê
Hebûna dêûbav, bira, xwişk, an zarokek bi kansera kolonê, metirsiya kansera kolonê ya kesek du qat zêde dike.

3. Dîroka şexsî
Hebûna dîroka şexsî ya şert û mercên jêrîn metirsiya penceşêra kolorektal zêde dike:

• Kansera kolorektal a berê.
• Adenomên xetereya bilind (polîpên kolorektal ên ku 1 santîmetre an jî mezintir in an jî hucreyên wan di bin mîkroskopê de anormal xuya dikin).
• Penceşêra hêkdankê.
• Nexweşiya iltîhaba rûvî (wek kolîta ûlseratîf an nexweşiya Crohn).

4. Rîska mîratî

Dema ku hin guhertinên genê yên ku bi polîpoza adenomatoz a malbatî (FAP) an jî penceşêra kolonê ya nepolîpoz a mîratî (HNPCC an Sendroma Lynch) ve girêdayî ne werin mîrasgirtin, xetera penceşêra kolorektal zêde dibe.

5. Alkol

Vexwarina 3 an jî zêdetir vexwarinên alkolî di rojê de metirsiya penceşêra kolon û rektûmê zêde dike. Vexwarina alkolê her wiha bi metirsiya çêbûna adenomayên mezin ên kolon û rektûmê (tumorên benîgn) ve girêdayî ye.

6. Cixarekêşandin
Cixarekêşandin bi zêdebûna metirsiya kansera kolorektal û mirinê ji kansera kolorektal ve girêdayî ye.
Cixarekêşana cixareyan her wiha bi zêdebûna metirsiya çêbûna adenomên kolon û rektûmê ve girêdayî ye. Cixarekêşên ku ji bo rakirina adenomên kolon û rektûmê emeliyat bûne, di metirsiya dubarebûna adenomê (vegerandina wê) de zêdetir in.

7. Pêşbirk
Afrîkî-Amerîkî li gorî nijadên din, xetera kansera kolorektal û mirinê ji ber kansera kolorektal zêdetir e.

8. Qelewbûn
Qelewbûn bi zêdebûna metirsiya kansera kolorektal û mirinê ji kansera kolorektal ve girêdayî ye.

Faktorên parastinê yên jêrîn rîska kansera kolorektal kêm dikin:

1. Çalakiya laşî

Şêwazek jiyanî ku çalakiya laşî ya birêkûpêk dihewîne, bi kêmbûna rîska kansera kolorektal ve girêdayî ye.

2. Aspîrîn
Lêkolînan nîşan daye ku girtina aspirînê metirsiya kansera kolona stûr û rektûmê û metirsiya mirina ji ber kansera kolona stûr kêm dike. Kêmkirina metirsiyê 10 heta 20 sal piştî ku nexweş dest bi girtina aspirînê dikin dest pê dike.
Zirarên muhtemel ên bikaranîna aspîrînê (100 mg an kêmtir) rojane an jî her du rojan carekê di nav xwe de xetera zêdebûna felcê û xwînrijandina di mîde û rûviyan de vedihewîne. Ev xetere dibe ku di nav kal û pîr, mêran û kesên ku nexweşiyên wan bi xetera xwînrijandinê ya ji ya normal bilindtir ve girêdayî ne de mezintir bin.

3. Terapiya guhertina hormonê ya tevlihev
Lêkolînan nîşan daye ku terapiya guhertina hormonan (HRT) ya hevbeş ku hem estrogen û hem jî progestin dihewîne, rîska kansera kolorektal a dagirker li jinên piştî menopozê kêm dike.
Lêbelê, di jinên ku HRT-ya hevbeş digirin û bi rastî jî kansera kolona rektûmê pêşve diçin de, dema ku kanser tê teşhîskirin îhtîmaleke mezintir heye ku di qonaxên pêşkeftinê de be û xetera mirinê ji ber kansera kolona rektûmê jî kêm nabe.
Zirarên muhtemel ên HRT-ya hevbeş ev in ku xetera zêde ya:

• Penceşêra pêsîrê.
• Nexweşiya dil.
• Qermiçên xwînê.

4. Rakirina polîpan
Piraniya polîpên kolorektal adenom in, ku dikarin bibin penceşêr. Rakirina polîpên kolorektal ên ku ji 1 santîmetreyî (bi qasî nokê) mezintir in, dibe ku xetera penceşêra kolorektal kêm bike. Nayê zanîn ka rakirina polîpên biçûktir xetera penceşêra kolorektal kêm dike an na.
Zirarên muhtemel ên rakirina polîpan di dema kolonoskopiyê an jî sigmoîdoskopiyê de çirîna dîwarê kolonê û xwînrijandin e.

Nayê zanîn ka gelo ev faktor bandorê li rîska kansera kolon û rektûmê dikin an na:

1. Dermanên dijî-iltihabê yên ne-steroîdî (NSAID) ji bilî aspirînê
Nayê zanîn ka karanîna dermanên dijî-iltihabê yên ne-steroîdî an NSAID (wek sulindac, celecoxib, naproxen, û ibuprofen) rîska penceşêra kolon û rektûmê kêm dike.
Lêkolînan nîşan daye ku girtina dermanê dijî-iltihabê yê ne-steroîdî celecoxib, piştî rakirina adenomayên kolorektal (tumorên benîgn) xetera vegera wan kêm dike. Nayê zanîn ka ev dibe sedema xetera kansera kolorektal kêmtir an na.
Hatiye nîşandan ku bikaranîna sulindac an celecoxib hejmar û mezinahiya polîpên ku di kolon û rektûmê de di kesên bi polîpoza adenomatoz a malbatî (FAP) de çêdibin kêm dike. Ne diyar e ka ev dibe sedema kêmtirbûna rîska kansera kolon û rektûmê an na.
Zirarên muhtemel ên NSAID-an ev in:

• Pirsgirêkên gurçikan.
• Xwînrijandin di mîde, rûvî, an mejî de.
• Pirsgirêkên dil ên wekî krîza dil û têkçûna dil a konjestîf.

2. Kalsiyûm
Nayê zanîn ka girtina lêzêdekirina kalsiyûmê rîska kansera kolonê kêm dike an na.

3. Parêz
Nayê zanîn ka parêzek kêm rûn û goşt û dewlemend bi fîber, fêkî û sebzeyan rîska kansera kolon û rektûmê kêm dike an na.
Hin lêkolînan nîşan dane ku parêzek dewlemend bi rûn, proteîn, kalorî û goşt metirsiya kansera kolon û rektûmê zêde dike, lê lêkolînên din ne wisa kirine.

Faktorên jêrîn bandorê li ser rîska kansera kolonê nakin:

1. Terapiya guhertina hormonê tenê bi estrogenê
Terapiya guhertina hormonan tenê bi estrogenê, rîska kansera kolorektal a dagirker an jî rîska mirinê ji ber kansera kolorektal kêm nake.

2. Statîn
Lêkolînan nîşan daye ku girtina statîn (dermanên ku kolesterolê kêm dikin) rîska kansera kolon û rektûmê zêde nake an jî kêm nake.

Ceribandinên klînîkî yên pêşîlêgirtina penceşêrê ji bo lêkolîna rêbazên pêşîlêgirtina penceşêrê têne bikar anîn.
Ceribandinên klînîkî yên pêşîlêgirtina penceşêrê ji bo lêkolîna rêbazên kêmkirina xetera pêşketina hin cureyên penceşêrê têne bikar anîn. Hin ceribandinên pêşîlêgirtina penceşêrê bi mirovên saxlem ên ku penceşêr derbas nekirine lê xetera wan a penceşêrê zêde ye têne kirin. Ceribandinên din ên pêşîlêgirtinê bi mirovên ku penceşêr derbas kirine û hewl didin ku pêşî li penceşêrek din a heman celeb bigirin an jî şansê wan ê pêşketina cureyek nû ya penceşêrê kêm bikin têne kirin. Ceribandinên din bi dilxwazên saxlem ên ku nayê zanîn ku faktorên xetera penceşêrê hene têne kirin.
Armanca hin ceribandinên klînîkî yên pêşîlêgirtina penceşêrê ew e ku were dîtin ka gelo kiryarên ku mirov dikin dikarin pêşî li penceşêrê bigirin. Ev dikarin werzîşa zêdetir an devjêberdana cixarekêşanê an jî wergirtina hin dermanan, vîtamînan, mîneralan, an jî pêvekên xwarinê bin.
Rêbazên nû ji bo pêşîlêgirtina penceşêra kolorektal di ceribandinên klînîkî de têne lêkolîn kirin.

Çavkanî: http://www.chinancpcn.org.cn/cancerMedicineClassic/guideDetail?sId=CDR258007&type=1